Tàu chở dầu của Iran bị Mỹ nhắm mục tiêu trên toàn cầu; ảnh hưởng lớn đến TQ

Việc quân đội Hoa Kỳ mở rộng hoạt động chặn bắt các tàu chở dầu của Iran ra phạm vi toàn cầu đang thu hút sự chú ý. Bộ Chiến tranh Mỹ tuyên bố trên nền tảng X rằng nước này sẽ tiếp tục triển khai các chiến dịch thực thi pháp luật hàng hải trên toàn thế giới, nhằm triệt phá các mạng lưới bất hợp pháp và chặn bắt các tàu cung cấp hỗ trợ vật chất cho Iran, “bất kể chúng hoạt động ở đâu”.

Ngày 26/4, trang theo dõi tàu chở dầu TankerTrackers cho biết hình ảnh vệ tinh xác nhận kể từ khi Mỹ áp đặt phong tỏa các cảng của Iran hôm 13/4, đã có 38 tàu chở dầu, trị giá khoảng 1,05 tỷ USD, buộc phải quay đầu trở lại sau khi bị Hải quân Mỹ chặn bắt.

Trước đó, ngày 23/4, Lầu Năm Góc thông báo đã chặn và khám xét tàu chở dầu không quốc tịch “Majestic X” tại Ấn Độ Dương. Con tàu này vận chuyển dầu từ Iran và đang trên đường tới Chu Sơn (Chiết Giang, Trung Quốc). Ngoài ra, tàu “M/T Tifani” cũng từng bị kiểm tra; con tàu này đã thực hiện ít nhất 10 chuyến cập cảng Trung Quốc kể từ cuối năm 2022.

“Hạm đội bóng tối” và lợi ích của Trung Quốc

Theo chuyên gia tài chính Tần Bằng, trong cuộc phỏng vấn với chương trình “News Talk” của đài NTD, một trong những lợi thế chi phí của ngành sản xuất Trung Quốc đến từ nguồn dầu giá rẻ của “hạm đội ngầm”. Đây là các tàu chở dầu hoạt động ngoài khơi, còn được gọi là “hạm đội bóng tối” hoặc “hạm đội ma”, chuyên vận chuyển dầu từ các quốc gia bị trừng phạt như Nga và Iran.

Các tàu này thường cũ kỹ, bảo trì kém, sở hữu không rõ ràng và sử dụng nhiều biện pháp che giấu hành trình như đổi cờ, tắt tín hiệu định vị hoặc chuyển tải dầu giữa các tàu trên biển.

Ông Tần Bằng cho biết Iran có một số tàu như vậy hoạt động thường xuyên trên biển, giúp vận chuyển lượng lớn dầu thô, trong đó phần lớn được tiêu thụ tại Trung Quốc. Trước đây, Mỹ ước tính có khoảng 140 triệu thùng dầu, trị giá hơn 10 tỷ USD, chủ yếu được bán cho thị trường này.

Ông cũng cho biết các giao dịch thường diễn ra ngoài khơi Malaysia hoặc Indonesia trước khi chuyển sang tàu Trung Quốc. Dù số liệu chính thức cho thấy Trung Quốc hầu như không nhập dầu từ Iran, nhưng lượng dầu nhập khẩu từ Malaysia và Indonesia lại vượt xa tổng sản lượng của hai nước này — dấu hiệu cho thấy sự tồn tại của mạng lưới vận chuyển dầu “ngầm”.

Tác động kinh tế và địa chính trị

Các chuyên gia nhận định việc tiếp cận nguồn dầu giá rẻ từ Iran, cùng với dầu từ Nga và Venezuela, đã giúp ngành sản xuất Trung Quốc duy trì lợi thế chi phí. Điều này cũng hỗ trợ Đảng Cộng sản Trung Quốc duy trì khả năng cạnh tranh toàn cầu thông qua giá thành thấp.

Tuy nhiên, xung đột Mỹ–Iran, giá dầu tăng cao và các biện pháp phong tỏa đã tạo ra cú sốc đáng kể đối với nền kinh tế Trung Quốc, khi các tuyến cung ứng dầu bị gián đoạn và các mạng lưới vận chuyển bất hợp pháp bị siết chặt.

Ngày 11/4, Tư lệnh CENTCOM, Tướng Bradley Cooper, cho biết quân đội Mỹ đang tiến hành rà phá thủy lôi. Theo The Washington Post, việc dọn sạch thủy lôi tại Eo biển Hormuz có thể mất tới 6 tháng.

Giáo sư Dư Vĩ Hùng (Đại học UCLA) nhận định: “Tôi không biết liệu có mất sáu tháng hay không, nhưng nếu dầu Trung Đông không thể được vận chuyển ra ngoài, điều đó chắc chắn sẽ ảnh hưởng lớn đến kinh tế toàn cầu”.

Theo ông, Đông Á — đặc biệt là Trung Quốc — sẽ chịu tác động nặng nề do phụ thuộc lớn vào nguồn dầu Trung Đông. Trung Quốc hiện cần khoảng 15 triệu thùng dầu mỗi ngày, trong đó hơn 40% đến từ khu vực này.

Chuyên gia truyền thông Lý Túc cho biết, Trung Quốc mua khoảng 13–17% dầu từ “hạm đội ngầm” của Iran với giá thấp. Do đó, việc Mỹ siết chặt phong tỏa sẽ gây áp lực lớn lên nền kinh tế Trung Quốc. Đồng thời, Iran cũng khó có thể duy trì lâu dài trước các biện pháp này, làm gia tăng khả năng nước này phải nhượng bộ trong tương lai.