Đế chế 4.000 tỷ USD và “thỏa thuận Faust”: Apple đã nuôi dưỡng ĐCSTQ như thế nào?

Sự nghiệp CEO của Tim Cook tại Apple đang bước vào giai đoạn cuối. Người đã đưa công ty này lên đỉnh cao giá trị vốn hóa 4.000 tỷ USD giờ đây phải đối mặt với một cuộc “thẩm định lịch sử” khắc nghiệt hơn nhiều so với những bản báo cáo tài chính trên Phố Wall.

Patrick McGee — tác giả cuốn “Apple tại Trung Quốc” (Apple in China) và là nhà báo tài chính nhiều năm theo dõi Apple — gần đây đã có một bài viết thẳng thắn chỉ ra: dù Tim Cook đã tạo ra khối tài sản khổng lồ chưa từng có cho cổ đông, nhưng chiến lược “đặt cược vào Trung Quốc” của ông trên thực tế đã trở thành một trong những động lực lớn nhất thúc đẩy sự trỗi dậy của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ). Đây không chỉ là câu chuyện thành công của một doanh nghiệp, mà còn là bản cáo trạng mang tính cảnh tỉnh: tư bản phương Tây vì lợi ích ngắn hạn đã thỏa hiệp, tiếp sức cho một chế độ độc tài, cuối cùng “nuôi hổ để lại họa”.

Chuyển giao công nghệ ở quy mô sử thi, ai đã chuyển con dao cho ĐCSTQ?

Ông McGee khẳng định: “Không có công ty nào giúp đỡ Tập Cận Bình nhiều hơn Apple.” Nhìn vào những gì Apple đã làm tại Trung Quốc, đó không hề là lời nói quá.

Dưới thời Tim Cook, sự hiện diện của Apple ở Trung Quốc Đại Lục không chỉ dừng lại ở các nhà máy lắp ráp, mà là cả một cuộc “chuyển giao kiến thức và công nghệ ở quy mô sử thi”. Từ khoảng năm 2008 đến nay, Apple và các nhà cung ứng đã đào tạo tới hàng chục triệu công nhân Trung Quốc, con số mà nhiều nguồn đánh giá là vào khoảng 30 triệu người, cùng với đó là các khoản đầu tư lên tới hàng trăm tỷ USD, tương đương với nhiều “Kế hoạch Marshall” cộng lại. Kế hoạch Marshall là chương trình Phục hưng Châu Âu, do Ngoại trưởng Mỹ George Marshall khởi xướng năm 1948, là chương trình viện trợ hơn 12 tỷ USD, tương đương khoảng 100 tỷ USD ngày nay. Trong quá trình này, hàng trăm nhà máy công nghệ thấp của Trung Quốc được nâng cấp lên thành những cơ sở sản xuất hàng đầu thế giới về độ tinh vi và hiệu suất.

Một chi tiết gây choáng váng là: ban lãnh đạo Apple tại California thường xuyên cử số lượng lớn kỹ sư sang Trung Quốc để trực tiếp chỉ đạo sản xuất, đến mức hãng đã thuyết phục United Airlines mở các đường bay thẳng từ San Francisco đến Thành Đô và Hàng Châu, với tần suất 3 chuyến mỗi tuần. Apple cam kết sẽ đặt mua nhiều ghế hạng nhất đến mức chỉ riêng doanh thu này đã đủ để các chuyến bay có lãi ngay cả khi khoang hạng phổ thông trống rỗng.

Những kỹ sư phương Tây này không chỉ mang theo đơn hàng, mà còn mang theo bản vẽ, quy trình, máy móc tối tân và kinh nghiệm quản lý sản xuất đẳng cấp thế giới. Chính sự “nuôi dưỡng công nghệ” gần như không kẽ hở đó đã đẩy nhanh bước nhảy vọt về năng lực sản xuất và sức mạnh công nghệ của Trung Quốc, giúp Bắc Kinh xây dựng một “đế chế sản xuất đỏ” có khả năng chi phối và “bóp nghẹt” các mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu ngày nay. Trên thực tế, giới lãnh đạo ĐCSTQ hiện đã coi mình là đối thủ ngang hàng với Mỹ, và trong quá trình hình thành sự tự tin đó, Apple “có công không nhỏ”.

Tiêu chuẩn kép và sự cúi đầu trước độc tài

Cái giá phải trả để làm ăn tại Trung Quốc là Apple buộc phải “nhắm mắt làm ngơ”, thậm chí có lúc trở thành công cụ phục vụ cho một nhà nước chuyên chế ngày càng bành trướng cùng các hành vi vi phạm nhân quyền nghiêm trọng.

Tại Mỹ, Tim Cook được xem như một “nhà hoạt động xã hội” điển hình trong giới doanh nhân: ông thường xuyên lên tiếng về quyền bầu cử, biến đổi khí hậu, bình đẳng giới và quyền của cộng đồng LGBTQ, tự định vị mình như một hình mẫu đạo đức của phe tiến bộ. Nhưng khi vượt Thái Bình Dương, đối mặt với bộ máy trấn áp của ĐCSTQ, vị CEO này lại lựa chọn im lặng và tuân phục đến mức khó tin: từ việc Bắc Kinh đàn áp phong trào dân chủ ở Hồng Kông, bỏ tù những tiếng nói độc lập trong giới truyền thông, cho đến các cáo buộc về tội ác diệt chủng đối với người Duy Ngô Nhĩ tại Tân Cương, ông chưa từng công khai nói một lời phản đối.

Không chỉ im lặng, Apple còn nhiều lần đóng vai “cánh tay nối dài” của bộ máy kiểm duyệt của ĐCSTQ. Theo yêu cầu từ Bắc Kinh, Apple đã gỡ hàng chục nghìn ứng dụng khỏi App Store phiên bản Trung Quốc, trong đó có các ứng dụng vượt tường lửa, một số nền tảng tin tức và các công cụ được xem là “nhạy cảm chính trị”. Đặc biệt đáng lo ngại là việc Apple chuyển dữ liệu iCloud của người dùng Trung Quốc Đại Lục sang các máy chủ do một doanh nghiệp nhà nước ở Quý Châu vận hành, qua đó mở ra khả năng dữ liệu cá nhân của hàng trăm triệu người dùng bị cơ quan an ninh nhà nước tiếp cận bất cứ lúc nào.

Đài Loan và sự né tránh mang tính biểu tượng

Ông Patrick McGee cũng nêu một chi tiết mang tính biểu tượng: từ khi nhậm chức CEO đến nay, ông Tim Cook chưa từng đặt chân đến Đài Loan. Đây là điều khó tin nếu xét đến thực tế là “huyết mạch” của Apple — các chip tiên tiến nhất — gần như hoàn toàn phụ thuộc vào TSMC tại Đài Loan.

Việc người đứng đầu Apple cố ý tránh thăm nơi đặt nhà cung ứng quan trọng nhất của mình chỉ mang một thông điệp duy nhất: ông không muốn chọc giận Bắc Kinh bằng bất cứ cử chỉ nào có thể bị diễn giải là thừa nhận tính chính danh của Đài Loan. Điều này phơi bày rõ nét cách mà các tập đoàn đa quốc gia đã chấp nhận uốn mình theo “lằn ranh đỏ” chính trị của ĐCSTQ chỉ để tiếp tục bám giữ thị trường Đại Lục.

Khử rủi ro vi mô, phóng đại rủi ro vĩ mô

Qua từng năm, ông Tim Cook dùng khả năng quản lý chuỗi cung ứng kiệt xuất để triệt tiêu phần lớn “rủi ro vi mô” trong hoạt động của Apple, biến doanh nghiệp này thành cỗ máy in tiền ổn định với các báo cáo tài chính đẹp như mơ. Song song với đó, ông gần như phớt lờ một “rủi ro vĩ mô” mang tính sinh tử: gắn phần lớn hoạt động sản xuất và tài sản công nghệ cốt lõi của Apple vào một quốc gia chuyên chế, ngày càng đối đầu với các giá trị của phương Tây.

Vấn đề là Apple không phải trường hợp cá biệt. Trong hai thập niên qua, vô số tập đoàn Mỹ và châu Âu vì chạy theo chi phí thấp và lợi nhuận ngắn hạn đã lặp lại con đường này: đổ vốn, chuyển giao công nghệ, chia sẻ quy trình và bí quyết sản xuất cho Trung Quốc, qua đó góp phần đẩy nhanh bước chuyển mình của nền kinh tế và bộ máy công nghiệp do ĐCSTQ kiểm soát. Đây là một “thương vụ kiểu Faust” (là một thuật ngữ xuất phát từ truyền thuyết Đức về nhân vật Faust, người đã bán linh hồn cho quỷ dữ (Mephistopheles) để đổi lấy tri thức vô hạn và những khoái lạc trần thế): Phố Wall và giới đầu tư đã đem đánh đổi an ninh dài hạn cùng “bức tường công nghệ” của thế giới tự do để lấy lợi nhuận trước mắt, trong khi Bắc Kinh tận dụng triệt để lòng tham của tư bản phương Tây để hoàn thiện cỗ máy toàn trị của mình.

Khi Tim Cook mang theo “hào quang 4.000 tỷ USD” bước vào tuổi nghỉ hưu, có lẽ cuộc phán xử của lịch sử mới chỉ bắt đầu. Những công nghệ và tài sản mà giới tư bản đã để lại trong tay ĐCSTQ rất có thể sẽ trở thành lưỡi dao quay đầu đe dọa chính xã hội tự do đã góp phần tạo ra chúng.

Trần Tĩnh

(Bài viết thể hiện quan điểm cá nhân của tác giả, bản gốc tiếng Trung được đăng trên Vision Times)

Xem thêm: